निर्माण व्यवसायीले कर तथा VAT सम्बन्धमा किन सचेत हुन आवश्यक छ ?

नेपालको निर्माण क्षेत्र देशको आर्थिक तथा पूर्वाधार विकासको महत्वपूर्ण आधार हो। सडक, पुल, भवन, खानेपानी, सिँचाइ तथा अन्य पूर्वाधार निर्माणमा संलग्न निर्माण व्यवसायीहरूले आफ्नो व्यावसायिक गतिविधिसँगै आर्थिक तथा कानुनी दायित्व पनि पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ। तीमध्ये कर तथा मूल्य अभिवृद्धि कर (VAT) सम्बन्धी व्यवस्था अत्यन्त महत्वपूर्ण विषय हो।
धेरै निर्माण व्यवसायीहरू निर्माण कार्य सञ्चालन, ठेक्का व्यवस्थापन, जनशक्ति परिचालन तथा भुक्तानी प्रक्रियामा व्यस्त रहँदा कर विवरण दाखिला, VAT बिल व्यवस्थापन, स्रोतमा कर कट्टी (TDS) तथा कर चुक्ता प्रमाणपत्रजस्ता विषयमा पर्याप्त ध्यान दिन नसकेको अवस्था देखिन्छ।
तर करसम्बन्धी सामान्य जानकारी र कानुनी व्यवस्थाबारे सचेत हुन सकेमा अनावश्यक जरिवाना, ब्याज, आर्थिक नोक्सानी तथा कानुनी जटिलताबाट बच्न सकिन्छ। त्यसैले प्रत्येक निर्माण व्यवसायीले निम्न विषयमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ।
१. कानुनी कारबाही, जरिवाना र ब्याजबाट बच्न
नेपालको आयकर ऐन, २०५८ तथा मूल्य अभिवृद्धि कर ऐन, २०५२ लगायत प्रचलित कर कानुनले व्यवसायीका लागि विभिन्न दायित्व निर्धारण गरेका छन्।
व्यवसाय दर्ता तथा PAN/VAT सम्बन्धी प्रक्रिया पूरा गर्नु, तोकिएको समयभित्र कर विवरण दाखिला गर्नु, कर भुक्तानी गर्नु र आवश्यक अभिलेख सुरक्षित राख्नु प्रत्येक व्यवसायीको जिम्मेवारी हो।
विशेषगरी VAT विवरण दाखिला गर्न ढिलाइ गर्दा वा आयकर विवरण तथा कर भुक्तानी समयमै नगर्दा प्रचलित कानुनअनुसार थप शुल्क, ब्याज तथा जरिवाना लाग्न सक्छ।
त्यसैले निर्माण व्यवसायीले आफ्नो करसम्बन्धी क्यालेन्डर तयार गरी प्रत्येक विवरण तथा भुक्तानीको समयसीमा पालना गर्नुपर्छ। समयमै कर दायित्व पूरा गर्नु आर्थिक अनुशासन मात्र नभई व्यवसायलाई कानुनी जोखिमबाट सुरक्षित राख्ने महत्वपूर्ण उपाय पनि हो।
२. सरकारी तथा निजी ठेक्कापट्टामा योग्यता कायम राख्न
निर्माण व्यवसायीहरूको प्रमुख व्यावसायिक क्षेत्र सरकारी तथा निजी क्षेत्रका ठेक्कापट्टा र सार्वजनिक खरिद प्रक्रिया हुन्।
सार्वजनिक खरिदमा सहभागी हुन तथा ठेक्का सम्झौता र भुक्तानीसम्बन्धी प्रक्रिया पूरा गर्न व्यवसायीले प्रचलित कानुनअनुसार आवश्यक कर चुक्ता प्रमाणपत्र तथा अन्य करसम्बन्धी कागजात पेस गर्नुपर्ने हुन्छ।
यदि व्यवसायीले समयमै कर विवरण दाखिला नगरेको, कर दायित्व पूरा नगरेको वा करसम्बन्धी अभिलेख व्यवस्थित नराखेको अवस्था छ भने कर चुक्ता प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने प्रक्रियामा समस्या आउन सक्छ।
यसले ठेक्कापट्टामा सहभागी हुने अवसर, सम्झौता प्रक्रिया तथा भुक्तानीमा समेत असर पार्न सक्छ।
त्यसैले निर्माण व्यवसायीले आफ्नो कर विवरण, कर भुक्तानी र कर चुक्ता प्रमाणपत्रलाई सधैँ अद्यावधिक अवस्थामा राख्नुपर्छ।
३. Input VAT Credit को सही सदुपयोग गर्न
निर्माण कार्य सञ्चालन गर्दा सिमेन्ट, छड, बालुवा, गिट्टी, इन्धन, उपकरण तथा अन्य निर्माण सामग्री खरिदमा व्यवसायीले VAT तिर्नुपर्ने अवस्था हुन्छ।
यस्तो खरिदमा कानुनअनुसार मान्य कर बीजक प्राप्त गरी आवश्यक अभिलेख राख्न सकेमा व्यवसायीले खरिदमा तिरेको VAT अर्थात् Input VAT लाई बिक्री वा सेवा प्रदान गर्दा उठाएको VAT अर्थात् Output VAT सँग कानुनबमोजिम मिलान गर्न सक्छन्।
यस प्रक्रियालाई Input VAT Credit भनिन्छ।
तर यसका लागि खरिद वास्तविक हुनुपर्ने, कर बीजक कानुनअनुसार मान्य हुनुपर्ने र कारोबारको आवश्यक प्रमाण तथा अभिलेख सुरक्षित हुनुपर्ने हुन्छ।
यदि व्यवसायीले खरिद गर्दा VAT बिल नलिने, बिलको विवरण नमिलाउने वा कारोबारको अभिलेख व्यवस्थित नराख्ने हो भने कानुनबमोजिम पाउन सकिने कर कट्टीको सुविधा गुम्न सक्छ।
त्यसैले प्रत्येक निर्माण व्यवसायीले आफ्नो खरिद तथा बिक्री कारोबारको सही बिलिङ र अभिलेख व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
४. TDS तथा VAT कट्टीको सही हिसाब राख्न
सरकारी तथा अन्य निकायबाट निर्माण कार्यको भुक्तानी प्राप्त गर्दा प्रचलित कानुनअनुसार स्रोतमा कर कट्टी (TDS) तथा लागू हुने अवस्थामा VAT सम्बन्धी रकम कट्टी वा रोक्का हुन सक्छ।
तर आफ्नो भुक्तानीबाट कति रकम TDS कट्टी भयो, कति VAT रोक्का भयो र कट्टी भएको कर सम्बन्धित सरकारी खातामा दाखिला भयो कि भएन भन्ने विषयमा निर्माण व्यवसायी आफैँ सचेत हुन आवश्यक छ।
व्यवसायीले आन्तरिक राजस्व विभागको Integrated Tax System (IRIS) लगायत उपलब्ध आधिकारिक प्रणालीमार्फत आफ्नो कर विवरण तथा TDS अभिलेख नियमित रूपमा जाँच गर्नुपर्छ।
यसले वार्षिक आयकर गणना, कर मिलान तथा लेखापरीक्षणको समयमा सहजता प्रदान गर्छ।
विशेषगरी निर्माण व्यवसायीले आफूले प्राप्त गरेको भुक्तानी, कट्टी भएको कर र बैंक खातामा जम्मा भएको रकमबीच नियमित हिसाब मिलान गर्नुपर्छ।
५. नक्कली VAT बिल तथा अवास्तविक कारोबारबाट सजग रहन
निर्माण क्षेत्रमा खरिद तथा आपूर्ति कारोबारको ठूलो आर्थिक परिमाण हुने भएकाले VAT बिलको विश्वसनीयता अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।
सामग्री खरिद गर्दा वा सब-कन्ट्र्याक्टरमार्फत निर्माण कार्य गराउँदा सम्बन्धित व्यवसायीको PAN/VAT दर्ता नम्बर, कारोबारको वास्तविकता तथा बिलको वैधता जाँच गर्नुपर्छ।
वास्तविक कारोबार नभई बिल मात्र खरिद गर्ने, नक्कली VAT बिल प्रयोग गर्ने, झुट्टा खर्च देखाउने वा गलत कर विवरण पेस गर्ने कार्य गम्भीर कानुनी जोखिमका विषय हुन्।
यस्ता कार्य प्रमाणित भएमा प्रचलित कानुनअनुसार कर निर्धारण, जरिवाना, ब्याज तथा कसुरको प्रकृतिअनुसार अन्य कानुनी कारबाहीसमेत हुन सक्छ।
त्यसैले कुनै पनि कारोबार गर्दा वास्तविक बिल, भुक्तानीको प्रमाण, सामग्री खरिदको विवरण तथा आवश्यक कागजात सुरक्षित राख्नु प्रत्येक व्यवसायीको दायित्व हो।
६. लेखापरीक्षण तथा आर्थिक अभिलेख व्यवस्थित राख्न
निर्माण व्यवसायमा सामग्री खरिद, मजदुरको ज्याला, इन्धन, उपकरण भाडा, ढुवानी, प्रशासनिक खर्च तथा अन्य सञ्चालन खर्चहरू नियमित रूपमा हुने गर्छन्।
यी सबै खर्चको वास्तविक विवरण र प्रमाण सुरक्षित राख्नु आवश्यक हुन्छ।
व्यवसायीले निम्न विषयमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ:
- सामग्री खरिद तथा बिक्रीको VAT बिल सुरक्षित राख्ने।
- मजदुरको ज्याला तथा भुक्तानीको अभिलेख राख्ने।
- इन्धन, ढुवानी तथा उपकरण भाडाको बिल सुरक्षित गर्ने।
- बैंक कारोबार तथा नगद कारोबारको व्यवस्थित विवरण राख्ने।
- ठेक्का सम्झौता, बिलिङ तथा भुक्तानीका कागजात सुरक्षित राख्ने।
- प्रत्येक आर्थिक वर्षमा समयमै लेखापरीक्षण गराउने।
यसले कर विवरण तयार गर्न, व्यवसायको वास्तविक नाफा–नोक्सान पहिचान गर्न तथा वित्तीय पारदर्शिता कायम गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।
७. दक्ष लेखापाल तथा कर विज्ञसँग नियमित परामर्श गर्ने
नेपालको कर प्रणालीमा समय–समयमा कानुनी तथा नीतिगत परिवर्तन भइरहन्छन्। बजेट, आर्थिक ऐन तथा सम्बन्धित निर्देशिकामार्फत करका दर, प्रक्रिया र दायित्वमा परिवर्तन हुन सक्छ।
त्यसैले निर्माण व्यवसायीले आफ्नो व्यवसायको कारोबारको प्रकृतिअनुसार दक्ष लेखापाल नियुक्त गर्ने वा कर विज्ञसँग नियमित परामर्श लिनु उपयुक्त हुन्छ।
करसम्बन्धी निर्णय आफैँ अनुमानका आधारमा गर्नुको सट्टा सम्बन्धित कानुन, आधिकारिक सूचना तथा विज्ञको सुझावका आधारमा गर्नुपर्छ।
यसले कर व्यवस्थापनलाई सहज बनाउनुका साथै व्यवसायको आर्थिक पारदर्शिता र विश्वसनीयता बढाउँछ।
निर्माण व्यवसायीले अनिवार्य ध्यान दिनुपर्ने करसम्बन्धी चेकलिस्ट
१. VAT विवरण: आफ्नो कर अवधि अनुसार तोकिएको समयभित्र VAT विवरण दाखिला गर्ने। सामान्यतया मासिक कर अवधिका लागि अवधि समाप्त भएको २५ दिनभित्र विवरण बुझाउनुपर्छ। कारोबार नभएको अवस्थामा पनि लागू हुने विवरण दाखिला दायित्व पालना गर्ने।
२. PAN/VAT अद्यावधिक: व्यवसायको दर्ता विवरण, ठेगाना तथा करसम्बन्धी अभिलेख अद्यावधिक राख्ने।
३. आयकर विवरण: प्रत्येक आर्थिक वर्षको आयकर विवरण तथा कर भुक्तानी प्रचलित कानुनले तोकेको समयभित्र पूरा गर्ने।
४. TDS मिलान: भुक्तानीबाट कट्टी भएको TDS आफ्नो कर खातामा दाखिला भएको छ कि छैन नियमित जाँच गर्ने।
५. VAT बिल: प्रत्येक खरिद तथा बिक्रीमा वास्तविक र कानुनअनुसार मान्य बिल प्रयोग गर्ने।
६. लेखापरीक्षण: कारोबारका सम्पूर्ण आय, खर्च तथा भुक्तानीको अभिलेख राखी समयमै लेखापरीक्षण गराउने।
७. कर चुक्ता प्रमाणपत्र: आवश्यकताअनुसार कर चुक्ता प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने प्रक्रिया समयमै पूरा गर्ने।
८. कर परामर्श: कर कानुनमा हुने परिवर्तनबारे नियमित जानकारी लिने र आवश्यकताअनुसार कर विज्ञसँग परामर्श गर्ने।
निष्कर्ष
निर्माण व्यवसाय सफल बनाउन प्राविधिक क्षमता, आर्थिक स्रोत, जनशक्ति र व्यवस्थापकीय दक्षता जति आवश्यक छ, त्यति नै महत्वपूर्ण कर तथा VAT सम्बन्धी ज्ञान पनि हो।
कर तिर्नु केवल राज्यप्रतिको दायित्व मात्र होइन, आफ्नो व्यवसायलाई पारदर्शी, व्यवस्थित, विश्वसनीय र प्रतिस्पर्धी बनाउने आधार पनि हो।
आजको प्रतिस्पर्धात्मक निर्माण क्षेत्रमा करसम्बन्धी सामान्य जानकारी नहुँदा व्यवसायीले अनावश्यक जरिवाना, आर्थिक नोक्सानी तथा ठेक्कापट्टाका अवसरसमेत गुमाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।
त्यसैले सम्पूर्ण निर्माण व्यवसायीहरूले कर तथा VAT सम्बन्धी कानुनी व्यवस्था बुझौँ, समयमै विवरण दाखिला गरौँ, वास्तविक बिल तथा कारोबारको अभिलेख राखौँ र जिम्मेवार एवं पारदर्शी व्यवसाय सञ्चालन गरौँ।
करसम्बन्धी सचेतना अपनाऔँ, कानुनी जोखिमबाट बचौँ र निर्माण व्यवसायलाई अझ व्यवस्थित, मर्यादित तथा दिगो बनाऔँ।