पत्रकारको नजरमा भोटेकोशी बाढी : सामाजिक सञ्जालको भयावह दृश्यभन्दा फरक छ वास्तविकता

आशुतोष अर्याल

पत्रकार

पत्रकारले देखेको विपद्, पीडा र राज्य : ‘रगत बगिरहेको शवको दृश्यले भावुक बनायो’

काठमाडौं । सामाजिक सञ्जालमा देखिएका भोटेकोशी बाढीका तस्बिर र भिडियोले रसुवा र त्रिशूली आसपासका बस्तीमा ठूलो विपत्ति आएको संकेत गरिसकेको थियो । तर स्क्रिनमा देखिएको दृश्य र विपद्को प्रत्यक्ष अवस्थाको दूरी निकै फरक हुन्छ । यही फरक बुझ्न नेपाल न्यूज बैंकले बाढी गएको केही घण्टामै प्रभावित क्षेत्रमा पुगेका पत्रकार आशुतोष अर्यालसँग कुराकानी गरेको छ । 

जसमा बाढी प्रभावित क्षेत्रको फिल्ड रिपोर्टिङका क्रममा अर्यालले देखेको दृश्य केवल बगेका घर, पुरिएका सडक र भत्किएका पुलको कथा थिएन । त्यो मानिसले आफ्नो जीवनभर जोडेको सम्पत्ति गुमाएको पीडा, विस्थापनको अन्योल, राहतको प्रतीक्षा र राज्यसँगको अपेक्षाको कथा पनि थियो ।

बाढी गएको दिन अर्थात् भदौ १० गते दिउँसो करिब १ बजे अर्यालसहितको टोली काठमाडौं उपत्यकाबाट प्रभावित क्षेत्रतर्फ निस्कियो । नागढुंगाबाट तलतिर जाँदा प्रहरीहरूले जोखिमका कारण अगाडि नजान सुझाव दिएका थिए । तर प्रेस पास देखाउँदै रिपोर्टिङका लागि हिँडेको जानकारी गराएपछि टोली अघि बढ्यो ।

खानीखोला, महादेवबेँसी, गल्छीलगायतका स्थान पार गर्दै टोली धादिङको गल्छी गाउँपालिका–बैरेनी बजार पुग्यो । बैरेनीमा लेदोले घरहरू पुरिन थालेका थिए । सडकको अवस्था यस्तो थियो कि सामान्य सवारीसाधनबाट अगाडि बढ्न सम्भव थिएन ।

सडक निर्माणमा प्रयोग भइरहेको जेसीबी देखेपछि टोलीले त्यसैमा चढेर प्रभावित क्षेत्रसम्म पुग्ने अनुमति माग्यो । निर्माण व्यवसायीले अनुमति दिएपछि जेसीबीको बकेटमा बसेर टोली अगाडि बढ्यो ।

‘मान्छेहरू डराएर माथिबाट तल आउँदै थिए । बल्लबल्ल ज्यान जोगाएको बताउँदै थिए । कतिपयले आफ्नो घरमा जमेको बालुवा हटाइदिन जेसीबी प्रयोग गरिदिन आग्रह गरिरहेका थिए,’ अर्याल सम्झन्छन् ।

कतिपय प्रभावितलाई त्यही जेसीबीको सहायताले सुरक्षित स्थानमा ल्याइएको थियो । उनीहरूको अवस्था एउटै थियो ज्यान जोगियो, तर सर्वस्व गुम्यो ।

 घर डुबेको थियो । सामान पुरिएका थिए । खेतबारीमा लेदो भरिएको थियो । बस्ने ठाउँ थिएन । विपद्बाट जोगिए पनि अब कहाँ जाने भन्ने अन्योलले उनीहरूलाई सताइरहेको थियो ।

उनी भन्छन्,‘कतिपय प्रभावितलाई त्यही जेसीबीको सहायताले सुरक्षित स्थानमा ल्यायौँ । उहाँहरूको अवस्था एउटै थियो ज्यान त जोगियो, तर सर्वस्व गुम्यो । घर डुबेको थियो, सामान पुरिएको थियो, खेतबारीमा लेदो भरिएको थियो । बस्ने ठाउँ थिएन । ज्यान जोगिए पनि अब कहाँ जाने भन्ने अन्योल र त्रास उहाँहरूको अनुहारमा स्पष्ट देखिन्थ्यो ।’

आफन्त खोज्दै पुलमा पुगेका मानिस

बैरेनीबाट टोली नुवाकोटतर्फ अघि बढ्यो । त्रिशूली नदीमाथिको एउटा पुलबाट तल हेर्दा मानिसहरूको भीड देखिन्थ्यो । कोही बाढीको क्षति हेर्न आएका थिए, कोही आफन्तको खोजीमा थिए ।

‘मेरो घर बग्यो, मेरो मान्छे भेटिएन, यहाँ कतै देखिन्छ कि भनेर खोजिरहेका मानिसहरू पनि भेटिए,’ अर्याल भन्छन् ।

स्थानीय जनप्रतिनिधि र प्रहरीसँग कुराकानी गर्दा उद्धारमा खटिएका सुरक्षाकर्मीले बाढीबाट मानिसहरूलाई कसरी जोगाइयो भन्ने जानकारी दिएका थिए । माइकिङ गरेर स्थानीयलाई सचेत गराइएको र जोखिममा परेकाहरूको उद्धार गरिएको उनीहरूले बताएका थिए ।

त्यसपछि टोली नुवाकोटतर्फ त्रिशूली हुँदै बेत्रावती र स्याफ्रुबेँसी जाने बाटोमा अघि बढ्यो ।

धादिङ र नुवाकोटको सीमामा पर्ने कोल्पुखोलाको पुलमा पुगेपछि टोलीले अर्को चुनौती सामना गर्नुप¥यो । त्रिशूली नदीमा आएको बाढीको प्रत्यक्ष प्रभावले कोल्पुखोलाको पुलसमेत बाङ्गिएको थियो । पुलमा प्रहरी तैनाथ थिए । सवारीसाधन आवतजावत रोकिएको थियो ।

स्थानीयले बाढीले बगाएर ल्याएका काठ र ढुंगामुढाको सहायताले जोखिमपूर्ण पुल पार गर्ने अवस्था बनाएका थिए । टोली पनि त्यही जोखिम मोलेर अघि बढ्यो ।

‘जाँदा त गइयो, तर फर्किन पाइन्छ कि पाइँदैन भन्ने डर थियो । पुलमा केही भयो भने हामी त्यहीँ अड्किने अवस्था थियो,’ अर्याल सम्झन्छन् ।

तीनवटा शवले दिएको पीडा

अर्यालका लागि सबैभन्दा कारुणिक दृश्य त्यही कोल्पुखोला क्षेत्रमा थियो । पुल नजिकै तीनवटा शव राखिएका थिए । प्रहरीहरूले शव सडकको छेउमा ल्याएर प्लास्टिकले छोपेका थिए । शवबाट रगत बगिरहेको थियो । तीमध्ये एक जना गर्भवती महिला भएको जानकारी टोलीले पाएको थियो ।

‘पुलमा तीनवटा शव थिए । अंगभंग भएको अवस्थामा प्लास्टिकले छोपेर राखिएको थियो । रगत बगिरहेको थियो । त्यो दृश्य शब्दमा व्यक्त गर्न निकै कठिन हुन्छ,’अर्याल भन्छन् ।

उनका अनुसार पत्रकारका रूपमा दृश्य खिचेर सूचना प्रवाह गर्नु आफ्नो दायित्व भए पनि मानवताको हिसाबले ती शवलाई सुरक्षित स्थानमा पु¥याउन सहयोग गर्न पाए हुन्थ्यो भन्ने भावना बलियो थियो । तर त्यसबेला आफूहरूसँग आवश्यक साधन र अवस्था नभएकाले चाहेर पनि धेरै गर्न नसकेको उनी बताउँछन् ।

‘मैंले जीवनमा पहिलोपटक त्यस्तो दृश्य देखेको थिएँ । त्यो क्षण निकै पीडादायी थियो,’ उनी सम्झन्छन् ।

उद्धार भयो, राहत ढिलो पुग्यो

बाढीको प्रारम्भिक दिनमा संघीय सरकारको ध्यान मुख्यतः उद्धारमा केन्द्रित भएको अर्यालको अनुभव छ । स्थानीय तहहरूले भने आफ्नो क्षमताअनुसार राहत तथा अस्थायी व्यवस्थापन सुरु गरेका थिए ।

गल्छी गाउँपालिकाले बाढी गएको दिन नै कार्यपालिका बैठक बसेर प्रभावितलाई प्रतिव्यक्ति १० हजार रुपैयाँ आपतकालीन राहत दिने निर्णय गरेको उनले बताए । बेलकोटगढी नगरपालिकाले घरबारविहीन तथा विस्थापित परिवारलाई विद्यालयमा अस्थायी रूपमा राख्ने तयारी गरेको थियो । तर प्रभावित बस्तीहरूमा राहत पुग्न भने केही दिन लागेको उनको अनुभव छ ।

‘सुरुवाती दुई–तीन दिन प्रभावितहरूले खान पाएनौँ, अरूको घरमा बसेका छौँ भन्ने गुनासो गरिरहेका थिए । कतिपय गाउँमा पाँचौँ दिनपछि मात्रै राहत पुगेको अवस्था थियो,’ उनले भने ।

उनका अनुसार उद्धार र राहत व्यवस्थापनबीच समन्वयको कमी देखिएको थियो । केन्द्रबाट पठाइएको राहतको वितरणमा स्थानीय संयन्त्रलाई पर्याप्त रूपमा परिचालन गर्न नसकिएको हुन सक्ने उनको बुझाइ छ ।

‘मिडिया आयो, अब हाम्रो कुरा सुनिन्छ’ भन्ने आशा

विपद्को बीच प्रभावितहरूमा सञ्चारमाध्यमप्रति ठूलो अपेक्षा पनि देखिएको अर्याल बताउँछन् । काठमाडौंका सञ्चारकर्मी प्रभावित क्षेत्रमा पुगेपछि उनीहरू आफ्ना समस्या राज्यसम्म पुग्ने र राहत पाउने आशामा थिए । तर पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालमा भ्यूज र टीआरपीका लागि पीडालाई प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्तिले मिडियाप्रतिको विश्वासमा असर पारेको उनले बताए ।

‘कतिपय पीडितले यिनीहरू हाम्रो समस्या देखाउनभन्दा भ्यूजका लागि आएका हुन्, हामीले भनेका कुरा काटेर हाल्छन् भन्ने गुनासो गरेका थिए,’ उनले भने ।

उनका अनुसार सामाजिक सञ्जालमा बाढीका भयावह दृश्य तत्काल भाइरल भए पनि पीडितको वास्तविक जीवनको कथा भने ओझेलमा परेको छ ।

कसको घर थियो, कति पुस्तादेखि त्यहाँ बस्दै आएका थिए, कति जग्गा थियो, परिवारमा कति सदस्य थिए, उनीहरूको जीविकोपार्जनको आधार के थियो, बाढीले उनीहरूको आयआर्जनमा कति असर ग¥यो ? यस्ता प्रश्नमा पर्याप्त रिपोर्टिङ हुन नसकेको उनको बुझाइ छ ।

‘मेरो घर बग्यो, मेरो जग्गा बग्यो, म सुकुम्बासी भएँ भन्ने कुरा मात्रै आयो । तर त्यो मान्छेको जग्गा कति थियो, परिवार कस्तो थियो, जीविकोपार्जन कसरी चल्थ्यो भन्ने कुरा हामीले गहिराइमा खोजेनौँ,’ उनले भने ।

सामाजिक सञ्जाल र वास्तविकताको दूरी

अर्यालका अनुसार सामाजिक सञ्जालमा देखिने दृश्य विपद्को एउटा अंश मात्रै हो । प्रभावित क्षेत्रमा बसेका मानिसको दैनिकी, व्यवसाय, मनोवैज्ञानिक अवस्था र भविष्यको चिन्ता त्यस्ता भिडियोबाट बुझ्न कठिन हुन्छ ।

बाढीपछि घरमा बाँकी रहेका सामान लिन जाने पीडितलाई समेत चोरी गर्न गएको आशयमा भिडियो बनाएर सामाजिक सञ्जालमा राखिएका उदाहरण उनले देखेका छन् । उनका अनुसार यस्ता सामग्रीले पीडितलाई थप सामाजिक क्षति पु¥याउँछ ।

त्यसैगरी, बाढीमा बगेका मानिसको शव विभिन्न ठाउँमा भेटिएको घटनालाई तथ्यांकसहित विश्लेषण नगरी केवल ‘यहाँ शव भेटियो’ भन्ने समाचारमा सीमित गर्ने प्रवृत्तिले विपद्को वास्तविक तस्वीर नदेखाउने उनी बताउँछन् ।

आफ्नै मान्छे गुमाउँदाको पीडा

अर्यालका लागि यो रिपोर्टिङ व्यक्तिगत रूपमा पनि सहज थिएन । बाढीमा उनले आफ्नै चिनजानका मानिस गुमाएको खबर पाए ।

उनका अनुसार धादिङकै एउटै विद्यालयमा पढेकी आफूभन्दा दुई ब्याच जुनियर मनिषा रिजालको परिवार बाढीमा परेको थियो । त्यस्तै, उनीसँगै प्लस टु पढेका बासु आचार्य बाढीको छालमा परेर किनारमा पुग्दै बाँच्न सफल भएका थिए । 

‘सबैभन्दा बढी पीडा त मेरो छिमेकी बहिनीको परिवारै बेपत्ता भएको घटनाले दिएको छ । कतै उनी जीवित छिन् कि भन्ने कुरा अहिले पनि मनमा आउँछ,’ उनी भन्छन् ।

१४ किलोमिटर पैदल हिँडेर रिपोर्टिङ

सुरुवाती दुई–तीन दिन प्रभावित क्षेत्रको अवस्था बुझ्न टोलीले निकै कठिन यात्रा गर्नुपरेको थियो । त्रिशूलीको पुल पार गरेर नदीको पारिपट्टिको क्षेत्रमा करिब १४ किलोमिटर पैदल हिँडेर समेत रिपोर्टिङ गरिएको अर्यालले बताए ।

हिलो बाटो, रात पर्न थालेको अवस्था र चारैतिरको त्रासका बीच पनि प्रभावित बस्तीमा पुगेर उनीहरूको अवस्था बुझ्ने प्रयास गरिएको थियो ।

‘हामी पुग्दा उहाँहरू ‘राज्यले केही गर्दैन कि’ भन्ने डरमा हुनुहुन्थ्यो । घर र खेत बगेको थियो । तर हामीलाई अझ माथिसम्म पुगेर अवस्था बुझ्नुपर्छ भन्ने हुटहुटी थियो,’ उनले भने ।

सबै पीडितलाई एउटै डालोमा राखेर हुँदैन

अर्यालको बुझाइमा बाढीपीडितको पुनस्र्थापना एउटै ढाँचाबाट सम्भव छैन । क्षतिको प्रकृति हेरेर राहत र पुनस्र्थापनाको योजना बनाउनुपर्ने उनको सुझाव छ ।

घर मात्रै पुरिएको वा क्षति भएको परिवारलाई सरसफाइ, नदी नियन्त्रण तथा सुरक्षित आवासको व्यवस्था गर्नुपर्ने उनले बताए । घर, जग्गा र रोजगारी सबै गुमाएका परिवारका लागि भने घर निर्माण वा जग्गा उपलब्ध गराएर मात्रै समस्या समाधान नहुने उनको भनाइ छ ।

‘रोजगारी नै गुमेको छ भने रोजगारी पनि सिर्जना गर्नुपर्छ । घर मात्रै बनाएर पुग्दैन,’ उनले भने ।

त्रिशूलीले ल्याएको बालुवा र लेदोले पुरिएका खेतमा भविष्यमा के खेती गर्न सकिन्छ भन्ने अध्ययन गरी आयआर्जनका वैकल्पिक उपाय खोज्नुपर्ने उनले बताए ।

त्यस्तै, बाढीका कारण पर्यटन मार्गमा क्षति पुगेकाले वैकल्पिक पर्यटन मार्ग विकास गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ ।

अबको चुनौती : नदी किनारको बस्ती र सडक

बाढीले सडक तथा नदी किनारका बस्तीको जोखिम पनि उजागर गरेको अर्यालको बुझाइ छ । राजमार्ग तथा सडकको सीमाभित्रै नदी किनारमा घर तथा व्यवसाय सञ्चालन भइरहेकाले भविष्यमा यस्ता विपद् दोहोरिँदा क्षति अझ ठूलो हुन सक्ने उनी बताउँछन् ।

‘यस्तो महाविपत्ति फेरि नआउला भन्न सकिँदैन । कुन क्षेत्रमा बस्ती बसाउने, कहाँ व्यवसाय गर्ने र कहाँ राजमार्ग बनाउने भन्ने स्पष्ट मापदण्ड आवश्यक छ,’ उनले भने । नदीको घुम्ती र किनारमा सडक निर्माण गर्दा उत्पन्न हुने जोखिमलाई समेत ध्यान दिनुपर्ने उनको सुझाव छ ।

अझै कटान रोक्नुपर्ने आवश्यकता

बाढी गएको लामो समयपछि पनि त्रिशूली नदी आसपासका कतिपय क्षेत्रमा कटान जारी रहेको अर्याल बताउँछन् । धादिङ र नुवाकोटतर्फका विभिन्न बस्तीमा थप क्षति हुन नदिन तत्काल नदी कटान रोक्ने काम सुरु गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ ।

‘अहिले पनि कतिपय ठाउँमा कटान भइरहेको छ । तत्काल रोकथामको काम सुरु गरियो भने थप घरबारविहीन हुने अवस्था रोक्न सकिन्छ,’उनले भने ।

उनका लागि रसुवा–नुवाकोट–धादिङको बाढी रिपोर्टिङ केवल एउटा विपद्को समाचार थिएन । त्यो राज्यको उद्धार संयन्त्र, राहत वितरण, स्थानीय सरकारको भूमिका, सञ्चारमाध्यमको जिम्मेवारी र सामाजिक सञ्जालको प्रयोगमाथि पुनर्विचार गर्नुपर्ने अनुभव पनि थियो ।

बाढीले धेरैका लागि घर, खेत र व्यवसाय मात्र बगाएन, पुस्तौँदेखि जोडिएको जीवनको आधार नै बगायो । त्यसैले अबको प्रश्न तत्कालीन राहतमा मात्रै सीमित नरहने अर्यालको निष्कर्ष छ । जसले जे गुमाएको छ, त्यसअनुसार पुनस्र्थापना कसरी गर्ने र फेरि त्यही ठाउँमा अर्को विपत्ति दोहोरिन नदिने भन्ने योजना नै मुख्य चुनौती भएको उनको बुझाई छ ।