सहरीकरणको चपेटामा थिमीको माटो उद्योग, संरक्षणका उपायबारे विज्ञहरूको छलफल सम्पन्न

भक्तपुर, थिमी । त्रिभुवन विश्वविद्यालय (त्रिवि) र नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा–प्रतिष्ठान(नास्ट) को सहकार्यमा “सहरीकरणको बीचमा थिमीमा माटोका भाँडाको सामाजिक–पारिस्थितिक गतिशीलता” विषयक अन्तरक्रिया तथा कार्यशाला सम्पन्न भएको छ।

शुक्रबार सिद्धिकाली मन्दिर परिसरस्थित सेरामिक्स सहकारी संस्था लिमिटेड, थिमीमा आयोजित कार्यशालामा परम्परागत माटो उद्योगमा तीव्र सहरीकरणले पारेको प्रभाव, चुनौती, अवसर तथा दीर्घकालीन संरक्षणका उपायबारे व्यापक छलफल गरिएको थियो।

सेरामिक्स सहकारीका अध्यक्ष हरिगोविन्द प्रजापतिको अध्यक्षतामा सम्पन्न कार्यक्रममा त्रिभुवन विश्वविद्यालयका उपप्राध्यापक डा. विनोद घिमिरे प्रमुख अतिथि तथा मुख्य वक्ताका रूपमा सहभागी हुनुभएको थियो। उहाँले अनुसन्धानको दार्शनिक आधार, मिश्रित अनुसन्धान पद्धति तथा इकोसिस्टम–बेस्ड एडाप्टेसन सम्बन्धी अवधारणामाथि प्रस्तुति दिनुभएको थियो।

कार्यक्रममा बोल्दै डा. घिमिरेले अनुसन्धानलाई केवल कागजी अभ्यासमा सीमित नराखी समुदायको व्यावहारिक आवश्यकता र नीतिगत सुधारसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याउनुभयो। उहाँले थिमीको माटो उद्योगको दीर्घकालीन संरक्षणका लागि नीति निर्माता, स्थानीय सरकार, सहकारी संस्था र शैक्षिक निकायबीच प्रभावकारी सहकार्य अपरिहार्य रहेको बताउनुभयो।

अनुसन्धान व्यवस्थापन समितिले आगामी चरणमा राष्ट्रिय योजना आयोगमा नीति संक्षेप ९एयष्अिथ द्यचष्भा० पेश गर्ने तथा भक्तपुर नगरपालिकासँग सहकार्य गरी हेरिटेज जोनिङ  प्रक्रिया अघि बढाउने योजना रहेको जानकारी दिएको छ। साथै, माटो चिकित्सालाई मानसिक स्वास्थ्य उपचारको वैकल्पिक माध्यमका रूपमा विकास गर्न मनोविज्ञान नेपालसँग सहकार्य गरिने जनाइएको छ।

कार्यक्रममा ‘क्ले थेरापी’  अर्थात् माटो चिकित्साको अवधारणा पनि प्रस्तुत गरिएको थियो। साइक डेस्क फाउन्डेसनका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत एवं मनोविज्ञान नेपालका अध्यक्ष डा। नरेन्द्र थगुन्नाले माटोसँगको नियमित सिर्जनात्मक अभ्यासले मानसिक तनाव कम गर्न सहयोग पुग्ने विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएको जानकारी दिनुभयो। 

त्यस्तै, परम्परागत माटो उद्योगको संरक्षणका लागि सांस्कृतिक सम्पदा क्षेत्र निर्धारण गर्ने हेरिटेज जोनिङ आवश्यक रहेको विषयमा सहभागीहरूबीच सहमति बनेको थियो।

कार्यक्रममा कलाकार मणिकृष्ण प्रजापतिले थिमीमा उत्पादित उच्च गुणस्तरका माटोका सामग्रीमध्ये करिब ८० प्रतिशत निर्यात हुने गरेको जानकारी दिँदै स्थानीय बजारमा सस्ता आयातित सामग्रीको बढ्दो प्रभावले परम्परागत उद्योगलाई चुनौती थपेको बताउनुभयो। “हाम्रो हातले बनाएको सामान २०० रुपैयाँ पर्छ, तर कारखानामा बनेको सामान १०० रुपैयाँमै पाइन्छ। उपभोक्ताले गुणस्तर र सांस्कृतिक मूल्यबीचको अन्तर बुझ्न सकेका छैनन्,” उहाँले भन्नुभयो।

आयोजकका अनुसार कार्यशालाको मुख्य उद्देश्य सहरीकरणका कारण उत्पन्न वातावरणीय दबाब, आर्थिक चुनौती तथा भौगोलिक विस्थापनको अवस्थाको अध्ययन गर्नुका साथै स्थानीय प्रजापति समुदायको सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणमा रहेको भूमिकाको मूल्याङ्कन गर्नु रहेको थियो। साथै, आधुनिक भट्टी, विद्युतीय चक्र तथा डिजिटल मार्केटिङजस्ता प्रविधिको प्रयोगमार्फत उद्योगलाई समयानुकूल बनाउने रणनीतिबारे पनि छलफल गरिएको थियो।

कार्यक्रममा नेपाल सिरामिक्स संघका अध्यक्ष श्रीकृष्ण प्रजापति, उपाध्यक्ष दिलकृष्ण पुर्वे, नास्टका अधिकृत पवनकुमार न्यौपाने, त्रिविका उपप्राध्यापक डा। दीपेन्द्र कार्की, विश्वविद्यालय अनुदान आयोगका सहायक निर्देशक धनकृष्ण प्रजापति लगायत विभिन्न क्षेत्रका विज्ञ, अनुसन्धानकर्ता तथा सरोकारवालाहरूको उल्लेखनीय सहभागिता रहेको थियो।